“Less is More” - Triết lý làm thay đổi kiến trúc thế kỷ XX

Nhắc đến Mies van der Rohe là nhắc đến câu nói nổi tiếng “Less is More”. Tuy nhiên, triết lý này không đơn thuần là việc loại bỏ các chi tiết trang trí hay theo đuổi sự tối giản về hình thức. Đối với Mies, sự giản lược là phương thức để làm nổi bật bản chất của không gian, kết cấu và vật liệu.

Ông tin rằng, kiến trúc không cần dựa vào những lớp trang trí cầu kỳ để tạo nên giá trị thẩm mỹ. Vẻ đẹp có thể xuất hiện từ chính sự chính xác của kết cấu, sự hài hòa của tỷ lệ và chất lượng nội tại của vật liệu. Vì vậy, thép, kính, đá cẩm thạch hay bê tông không được sử dụng như những lớp hoàn thiện bề mặt mà trở thành những thành tố biểu đạt bản chất công trình.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Mies là khái niệm “Universal Space” (không gian phổ quát). Thay vì chia cắt công trình thành những phòng chức năng cố định, ông đề xuất những không gian mở, linh hoạt có khả năng thích ứng với nhiều mục đích khác nhau. Tư duy này không chỉ ảnh hưởng đến kiến trúc văn phòng hiện đại mà còn mở đường cho những mô hình không gian linh hoạt đang được áp dụng rộng rãi ngày nay.

Bauhaus và vai trò trong sự phát triển của chủ nghĩa Hiện đạiNăm 1930, Mies trở thành giám đốc của Bauhaus, trường thiết kế hàng đầu của Đức thời bấy giờ. Dưới sự lãnh đạo của ông, nhà trường nhấn mạnh chủ nghĩa công năng và việc sử dụng vật liệu công nghiệp, qua đó thúc đẩy một cách tiếp cận hiện đại đối với kiến trúc. Triết lý của Bauhaus, nơi nghệ thuật, thủ công và công nghệ được kết hợp chặt chẽ, hoàn toàn đồng điệu với tầm nhìn của Mies.

Tuy nhiên, quãng thời gian của ông tại Bauhaus không kéo dài. Năm 1933, chế độ Quốc xã buộc ngôi trường phải đóng cửa, khiến Mies di cư sang Hoa Kỳ. Sự chuyển hướng này đánh dấu sự khởi đầu của một trong những chương có ảnh hưởng lớn nhất trong sự nghiệp của ông.

Từ Chicago đến những biểu tượng của kiến trúc hiện đạiTại Mỹ, Mies đảm nhận vai trò lãnh đạo khoa kiến trúc của Illinois Institute of Technology (IIT) ở Chicago. Không chỉ giảng dạy, ông còn trực tiếp quy hoạch và thiết kế nhiều công trình trong khuôn viên trường, biến nơi đây thành một phòng thí nghiệm thực nghiệm cho các tư tưởng kiến trúc của mình.

Một trong những công trình tiêu biểu nhất là Crown Hall (1956), được xem là hiện thân rõ nét của khái niệm “không gian phổ quát”. Với hệ kết cấu thép khẩu độ lớn, công trình gần như loại bỏ hoàn toàn các cột bên trong, tạo nên một không gian liên tục và linh hoạt hiếm thấy vào thời điểm đó.

Song song với hoạt động giáo dục, Mies còn tạo nên những công trình mang tính biểu tượng cho kiến trúc hiện đại.

Barcelona Pavilion (1929)Được xây dựng ban đầu cho Triển lãm Quốc tế Barcelona năm 1929, Barcelona Pavilion là một kiệt tác của chủ nghĩa tối giản. Mies sử dụng những vật liệu sang trọng như đá cẩm thạch, travertine và kính để tạo nên cảm giác thanh lịch và giản lược. Bố cục mở cùng các bề mặt phản chiếu của công trình làm nổi bật cam kết của ông đối với sự rõ ràng và ánh sáng.

Barcelona Pavilion cũng là nơi giới thiệu chiếc ghế Barcelona mang tính biểu tượng, do Mies và Lilly Reich thiết kế. Món đồ nội thất vượt thời gian này thể hiện chính những nguyên tắc về sự giản lược và công năng đã làm nên tinh thần của công trình.

Farnsworth House (1951)Tọa lạc tại Plano, bang Illinois, Farnsworth House là ví dụ tiêu biểu cho cách Mies kết nối kiến trúc với tự nhiên. Ngôi nhà được nâng trên hệ cột để tránh ngập lụt, đồng thời sử dụng các vách kính từ sàn đến trần, xóa nhòa ranh giới giữa bên trong và bên ngoài. Thiết kế này tạo nên mối quan hệ hài hòa với cảnh quan xung quanh, thể hiện rõ triết lý “không gian phổ quát” của Mies.

Seagram Building (1958)Seagram Building là một trong những tòa nhà chọc trời có ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ 20. Nằm tại Manhattan, thành phố New York, công trình đã thiết lập những chuẩn mực mới cho kiến trúc doanh nghiệp. Thiết kế của Mies tập trung vào những đường nét gọn gàng, lưới kết cấu rõ ràng và một khoảng sân mở, những yếu tố tạo nên sự tương phản mạnh với các mặt đứng dày đặc chi tiết và trang trí cầu kỳ của những tòa nhà chọc trời trước đó.

Việc Mies sử dụng khung thép màu đồng cùng kính màu mang đến cho công trình vẻ thanh lịch tinh luyện. Thẩm mỹ tối giản và cách tiếp cận hợp lý đối với không gian của Seagram Building đã ảnh hưởng đến vô số tòa nhà chọc trời khác, qua đó khẳng định vai trò của Mies trong việc định hình đường chân trời của đô thị hiện đại.

Di sản và những tranh luận còn tiếp diễn

Ảnh hưởng của Mies van der Rohe không chỉ hiện diện trong các công trình biểu tượng mà còn lan tỏa vào giáo dục, quy hoạch đô thị và thực hành kiến trúc trên toàn cầu.

Nhiều kiến trúc sư đương đại như Norman Foster, Richard Meier hay Renzo Piano đều ít nhiều chịu ảnh hưởng từ cách tiếp cận của ông đối với kết cấu, vật liệu và không gian. Những nguyên tắc về tính minh bạch, sự rõ ràng trong tổ chức không gian và việc đề cao hiệu quả công năng vẫn tiếp tục được vận dụng trong kiến trúc đương đại.

Tuy nhiên, di sản của Mies cũng không tránh khỏi những tranh luận. Một số nhà phê bình cho rằng sự nghiêm ngặt trong chủ nghĩa tối giản đôi khi tạo ra những môi trường lạnh lẽo và thiếu tính nhân văn. Farnsworth House từng bị chính chủ đầu tư phản đối vì thiếu sự riêng tư và khó thích ứng với điều kiện khí hậu thực tế.

Những tranh luận này phản ánh một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay: Làm thế nào để cân bằng giữa tính thuần khiết của tư tưởng kiến trúc và trải nghiệm sống thực tế của con người?

Giá trị của Mies van der Rohe trong bối cảnh đương đại

Hơn nửa thế kỷ sau thời kỳ đỉnh cao của chủ nghĩa Hiện đại, tư tưởng của Mies van der Rohe vẫn tiếp tục hiện diện trong nhiều công trình đương đại trên khắp thế giới. Dù những quan điểm về tính tối giản và sự chuẩn mực của ông vẫn còn gây tranh luận, di sản mà Mies để lại đã chứng minh sức sống bền bỉ của một triết lý kiến trúc đặt trọng tâm vào không gian, kết cấu và bản chất vật liệu.Trong một thời đại mà kiến trúc ngày càng đối mặt với những yêu cầu phức tạp về công nghệ, môi trường và trải nghiệm người dùng, bài học về sự rõ ràng, tính tiết chế và khả năng biểu đạt thông qua vật liệu của Mies vẫn là nguồn tham chiếu quan trọng đối với nhiều thế hệ kiến trúc sư. Có lẽ đó cũng chính là lý do khiến những công trình của ông vẫn không ngừng được nghiên cứu, tranh luận và tiếp tục truyền cảm hứng cho kiến trúc đương đại trên toàn thế giới.